Dijalozi, kao prateći program Bijenala u Tirani, imali za cilj da donesu kritičko razumevanje skorašnje evolucije gradova i prikažu nove perspektive koje promovišu integralniji i inkluzivniji razvoj naših urbanih sredina. Takve ambicije naročito su dobrodošle u gradu kao što je Tirana, koja je tokom prethodne decenije doživela veliku urbanu ekspanziju i koja trenutno pokušava da definiše sopstveni identitet, koji može obuhvatiti i podsećanja na komunizam, a istovremeno ostati nezavisan od preovlađujuće neoliberalne pohlepe. Neki od najinteresantnijih glasova savremene urbane prakse su na pet dana otvorili diskusiju o urbanom stanju sadašnjice u bivšoj plesnoj sali hotela Dajti, suprotstavivši pristupe i deleći svoja iskustva i uvide.
Otvoren sa Hands Over the City (nalik kultnom filmu Frančeska Rosija iz 1963. godine o spekulacijama sa nekretninama), ovaj niz debata počeo je potcrtavanjem sile prinude na savremeni grad kroz uticaj nekih od najjačhi igrača na tržištu. U takvim okolnostima borba za urbanu pravdu počinje odozdo. Miodrag Čvorović (producent dokumentarne serije Insajder na RTV B92) predstavio je pronicljivo istraživanje o građevinskoj mafiji u Srbiji, dok je Teodor Celakoski (aktivista i koordinator Prava na grad iz Zagreba) govorio o oštrim i performativnim akcijama ove građanske inicijative, prilikom suprotstavljanja nepovoljnoj izgradnji prostora. Poređenjem ova dva slučaja dolazimo do niza instrumenata kojima je moguće dopreti do mahom neangažovane i neobaveštene javnosti kao prvog koraka u povraćaju urbanog prostora.
Susedstvo je danas, izgleda, jedno od najinteresantnijih mesta akcije. U Aktiviranju lokala – komšijske intervencije za socijalni angažman Nebojša Milikić (umetnik, kulturni aktivista, kulturni centar Rex iz Beograda) predstavio je svoja dva projekta koji koriste zajedničku infrastrukturu – skupštine stanara i problem nepostojeće kanalizacije – kako bi se započelo sa zamišljanjem zajedništva u samom susedstvu. Doina Petresku (arhitekta i pokretač Atelier d'Architecture Autogérée iz Pariza) govorila je o načinu generisanja komunalnog prostora upotrebom prostih sredstava i pokretnih arhitektonskih intervencija.
Kontekst Bijenala i prisustvo nekoliko kustosa proširilo je temu, koja je početno bila uokvirena kao Izlaganje grada sutrašnjice – bijenale arhitekture kao instrument promene, od prezentacija Ou Ninga (umetnika i kustosa Bi-City bijenala urbanizma i arhiteksture u Šenženu i Hongkongu 2009. godine) i Emilijana Gandolfija (kustosa na 11. bijenalu arhitekture u Veneciji i 3. bijenalu arhitekture u Roterdamu) do diskusije o ulozi Bijenala u Tirani, uključenjem Edija Muke, Ane Džokić i Marka Nelena (kao kustosa ovogodišnjeg izdanja) i Fang-Vei Čang (direktorke bijenala u Tajpeju). Ovaj razgovor je naznačio kontrast između političkih težnji i stvarne efikasnosti, ali i načina na koji umetnost može da uvede nove teme u lokalne diskusije.
Treći dan dijaloga počeo je temom Zajednička urbana dobra – politike i uključivanje javnosti za inkluzivni grad. Danas je jadranska obala pod ogromnim pritiskom izgradnje. Koja su sredstva i načini da ta izgradnja postane inkluzivna prema građanima ovih prostora, a ne samo investitorima ili turistima? Aleksandra Kapetanović (Expeditio, NVO za održivi urbani razvoj iz Kotora) predstavila je brojne akcije u tom smeru. Inspirisan vizionarskijim, ali i prizemnim pristupom, Emil Jurcan (Pulska grupa) predstavio je scenarija samoupravljanja u Puli. Nakon godina obelodanjivanja borbi u vezi sa privatizacijom bivših vojnih područja na hrvatskoj obali, Pulska grupa se trenutno koncentriše na donošenje alternativnih modela razvoja pred oči šire javnosti – čak i bukvalno, otvarajući kapije tih bivših vojnih zona javnosti kako bi postale deo procesa kolektivnog iznalaženja budućnosti.
Arhitektonski časopisi uglavnom šire zavodljive slike izvedenih arhtektonskih formi. Štampane stvari – arhitektonski časopisi: medijske strategije i društvene ambicije spojila je urednike dva časopisa – Fabricia Galantija (Abitare, Milano) i Maroja Mrduljaša (Oris, Zagreb) – u razgovoru o mogućim drugim ulogama medija koje bi pokrenule strukovnu društvenu angažovanost. Njihova diskusija, kojoj su se pridružili Mia David (urednica časopisa Kvart, Beograd) i Borislav Vukićević (dnevnik Vijesti, Podgorica), jasno je istakla izazove pred današnjim novinarima pri uspostavljanju novih načina komuniciranja dizajna, predstavljanja procesa i efekata zgrada – umesto pukog izveštavanja o estetskim kvalitetima. Nadalje: na koji način se dizajn, preko arhitekture i planiranja, može pozabaviti društvenim pitanjima i, na kraju krajeva, stremiti poboljšanju našeg svakodnevnog života?
Pod vladavinom socijalizma gradovi su planirani sa vrha, preko državnih planerskih instituta, koji se danas nalaze u mnogo nejasnijoj situaciji. Planerske institucije, ukoliko uopšte i funkcionišu, često se staraju o privatnoj izgradnji i omogućavaju tu vrstu investicija u okviru urbanističkih planova. U okviru teme Pomeranje polja delovanja – nova uloga instituta za arhitekturu i planiranje, vodio se razgovor o položaju stručnih organizacija u balkanskom regionu izniklih iz NVO scene tokom prethodnih 15 godina. Organizacije poput Platforme 9.81 (neprofitni Institut za istraživanja u arhitekturi iz Zagreba), koju je predstavio Marko Sančanin, i Co-PLAN-a (Institut za razvoj staništa iz Tirane), koji je predstavio Dritan Šutina, primeri su koji pomeraju profesionalne granice i uključuju u nove načine rada.
Dva pristupa pod naslovom Izgradnja participacije – pravljenje mesta za osnaživanje lokalnog zaokružila su ovaj niz dijaloga. Tedi Kruz (arhitekta, Estudio Teddy Cruz iz San Dijega) govorio je o projektu koji već sedam godina vodi sa malom zajednicom imigranata na granici Kalifornije sa Meksikom. Taj projekat otkriva mogućnosti drugačijeg pristupa arhitekturi, kroz aktiviranje lokalnog stanovništva i definisanjem zajedničkih prostora – odnosno skretanjem pažnje sa zgrade kao robe ka arhitekturi koja definiše kolektivne potrebe i olakšava različite organizacije prostora i društva. Fransisko Sanin (arhitekta, Univerzitet Sirakjuz, Njujork/Medelin, Kolumbija) predstavio je izuzetni slučaj Medelina, grada koji je investirao u javne objekte – vizuelno upadljive biblioteke, škole, parkove, kao i kulturne i naučne centre u nekim od najsiromašnijih delova grada. Svaki projekat je sagrađen uz konsultacije sa lokalnim stanovnicima, i povezan sa sveobuhvatnim socijalnim programima kako bi se iskorenile duboko urezane društvene nejednakosti. Projekat je preobrazio jedan od najsmrtonosnijih gradova na svetu u živi urbani centar.
Sa svim tim idejama, predlozima i izazovima na umu, poslednji razgovor se usredsredio na specifičan slučaj same Tirane. Okrugli sto naslovljen Šta želimo – inspirativna diskusija o skorijoj budućnosti Tirane – pripremljen u saradnji sa arhitektama iz Tirane, Đerđem Bakalbašijem i Ulrike Francel – pozabavio se temama poput prednosti i mana međunarodnih arhitektonskih konkursa, efektivnosti instrumenata za planiranje, želje za novim javnim prostorom i neophodnosti uključivanja javnosti. Marko Sančanin zaključio je ovu diskusiju apelom za razumevanje ograničenja razvoja gradova vođenog tržišnim principima. Po njegovom mišljenju, umesto toga bi putem laganih intervencija i kampanja podizanja svesti trebalo naglasiti vrednosti socijalnog kapitala i mogućnosti koje nude uključivanje javnosti i samoupravljanje.
Tirana kao veoma živ grad, pun ambicija i energije, ima mogućnosti da uči iz grešaka kroz koje je nebrojeno gradova već prošlo, poput ojačavanja isključivo tržišno orijentisanog razvoja ili segregacije čitavih sektora stanovništva. Taj izazov može biti velika prilika za grad koji i dalje pred sobom ima osnovne odluke u smislu urbanog planiranja i uključivanja javnosti. Za razliku od obične umetničke izložbe, periferni bijenale poput ovog uzima na sebe odluku da pokrene teška pitanja i ohrabri samosvest o rizicima i potencijalnim akcijama za preduzimanje – uz javne dijaloge kao jedno od ključnih oruđa.
As a borderline biennale, the Tirana Biannual has a fundamental intent – to bring critical understanding to the recent evolution of cities and to show new perspectives that promote a more integral and inclusive development of our urban environments. An ambition like this is particularly welcomed in a city as Tirana, that over the last decade has undergone a major urban expansion, and that is currently attempting to define a distinctive identity that can encompass communist reminiscences, and simultaneously can be autonomous from the prevailing neoliberal greed. Some of the most interesting voices in contemporary urban practices opened for five days the discussion on today’s urban condition in Hotel Dajti’s former ballroom, confronting their approaches and sharing insightful experiences.
Opening with Hands Over the City (alike Francesco Rosi’s 1963 seminal movie on property speculation) this debate series started off underlining the coercive power on the contemporary city by some of the strongest players in the market. In these circumstances the struggle for urban justice starts from below. Miodrag Čvorović (producer of the “Insider” documentary series, RTV B92 Belgrade) presented an insightful investigation on ‘construction mafia’ in Serbia, while Teodor Celakoski (activist and coordinator of Right to the City, Zagreb) spoke about the (both sharp and performative) actions of this civil initiative in confronting unfavourable spatial developments. The comparison between these two cases presented a series of instruments to reach toward a generally disengaged and uninformed general public – as a first step in reclaiming the urban space.
The neighbourhood today turns out to be one of the most interesting sites of action. In Activating the Local - neighbourhood interventions for social engagement Nebojša Milikić (artist, cultural activist, Cultural Center Rex, Belgrade) introduced two of his projects that use collective infrastructures - tenants meetings and the problem of non-existing sewer - to start imagining the communality of the neighbourhood. Doina Petrescu (architect and initiator of Atelier d'Architecture Autogérée, Paris) spoke about ways to generate communal spaces through simple means and mobile architectural interventions.
The context of the Biannual and the presence of a number of curators expanded the topic initially framed Exposing the City of Tomorrow - architecture biannual as a tool for change from the presentation of Ou Ning (artists and curator 2009 Shenzhen & Hong Kong Bi-City Biennale of Urbanism/Architecture) and Emiliano Gandolfi (curator at the 11th Architecture Biennale Venice and 3rd Architecture Biennale Rotterdam) to a discussion on the role of the Tirana Biannual by involving Edi Muka, Ana Dzokic and Marc Neelen (as curators of this year edition) and Fang-Wei Chang (director of the Taipei Biannual). This talk marked the contrast between political aspirations and real effectiveness, but also how art can introduce new topics to the local discussion.
The third day of dialogues started with the topic Urban Commons - policies and public involvement for the inclusive city. The Adriatic coast today is under enormous pressure of development. What are the means and ways to make these developments inclusive towards the citizens of these areas and not only to developers or tourists? Aleksandra Kapetanović (Expeditio, an NGO for sustainable urban development, Kotor, Montenegro) presented a number of the threats and actions in this direction. Inspired by a more visionary, yet grounded, approach, Emil Jurcan (Pulska Grupa) presented scenarios for self-management of Pula. After years of revealing the struggles over privatization of former military areas on the Croatian coast, Pulska Grupa currently focuses on bringing alternative models of development to the general attention – not in the last place by literally opening the gates of these former military zones to the public, so they become part of a collective ‘future finding’.
Architecture magazines are usually proliferators of seductive images of realised architectural forms. Printed Matters - architecture magazines: media strategies and societal ambitions brought together the editors of two magazines - Fabrizio Gallanti (Abitare, Milan) and Maroje Mrduljaš (Oris, Zagreb) – to speak about other possible roles of the media, triggering professional societal engagement. Their discussion, joined by Mia David (editor, Kvart magazine, Belgrade) and Borislav Vukićević (Vijesti daily, Podgorica), clearly highlighted the challenges of today’s journalism to establish new ways of communicating design, presenting the process and the effects of buildings - instead of reporting simply on aesthetic qualities. Furthermore: in which way can design, through architecture and planning, address societal issues and eventually aspire to improve our daily life?
Cities under the rule of socialism were planned top-down by state-run planning institutes - and find themselves today in a situation much less clear. Planning institutes, if they function at all, often cater private developments and facilitate these investments within the urban plans. Shifting the Field of Action - a new role for architecture and planning institutes discussed the position of professional organisations that sprang out of the NGO scene in the Balkans region during the last 15 years. Organisations like Platforma 9.81 (a non-for profit Institute for Research in Architecture, Zagreb) represented by Marko Sančanin and Co-PLAN (Institute for Habitat Development, Tirana) represented by Dritan Shutina, are examples that push the professional boundary and engage in new modes of operation.
Two approaches under the umbrella of Building Participation - making places for local empowerment concluded this series of dialogues. Teddy Cruz (architect, Estudio Teddy Cruz, San Diego) spoke about a project he is since seven years running with a small immigrant community on the Californian border with Mexico. It reveals the possibility of a different approach to architecture, through empowering local inhabitants and by defining shared spaces – shifting the attention from the building as a commodity to an architecture that defines collective needs and facilitates different spatial and social organizations. Francisco Sanin (architect, Syracuse University, New York / Medellín, Colombia) presented the remarkable case of Medellín, a city that invested in public facilities - visually striking libraries, schools, parks and science and cultural centers - in some of its most impoverished neighborhoods. Each project was built in consultation with the local residents, and paired with sweeping social programs to rout the city’s deeply entrenched social inequalities. It transformed one of the world’s deadliest cities into a vibrant, urban hub.
With all these ideas, suggestions and challenges in mind, the last conversation focused on the specific case of Tirana itself. A roundtable with the title What We Want - an imaginative discussion on the near future of Tirana - prepared in collaboration with the Tirana based architects Gjergj Bakallbashi and Ulrike Franzel - addressed issues such as the advantages and disadvantages of international design competitions, the effectiveness of planning tools, the desire for a new public domain and the necessity of public involvement. Marko Sančanin framed this discussion by making an appeal for an understanding of the limits of market driven development of cities. Instead, according to Sančanin, through soft interventions and awareness campaigns, we should emphasize the values of social capital and the possibilities offered by public engagement and self-management.
Tirana, being an extremely vibrant city, full of ambitions and energies, has the opportunity to learn from the mistake that innumerable other cities have gone through already, such as enhancing a uniquely market driven development, or segregating entire sectors of the population. This challenge can be a great opportunity for a city that has still fundamental decisions in terms of urban planning and public involvement ahead. Differently from a regular art exhibition, a borderline biennale like this one takes the determination to raise tough questions and to encourage self-awareness about the risks and potentials to undertake – with the public dialogues as one of the crucial tools at hand.
Duke qenë një bienale në kërkim, Bienalja e Tiranës, shfaq një synim thelbësor të sajin: të ngrejë një vështrim kritik mbi evolucionin e qyteteve gjatë kohëve të fundit dhe të shfaqë perspektiva të reja, të cilat nxisin një zhvillim të mjediseve tona urbane më integrues dhe gjithpërfshirës. Një ambicie e tillë është e mirëpritur sidomos në një qytet si Tirana, i cili gjatë dhjetëvjeçarit të fundit ka pësuar një shtrirje të tejskajshme urbane dhe është në përpjkeje për të gjetur një identitet të vetin, që të mund të përfshijë mbetjet nga epoka komuniste, por në të njëjtën kohë të ruajë pamvarësinë nga epshi dominues neoliberal. Për pesë ditë me rradhë, disa nga zërat më interesantë në praktikat e zhvillimit urban, bashkëkohor, i dhanë jetë pesë ditëve biseda mbi kushtin e sotëm urban, në ish restorantin e Hotel Dajtit, duke përballur qasjet e tyre dhe duke ndarë me njeri tjetrin përvoja shumë të dobishme.
Kjo seri debatesh, e cila filloi me Duart Mbi Qytet (si titulli i filmit seminal mbi spekullimet me pronat i Francesco Rosit, më 1963), u nis me nënvizimin e forcës rezistuese të qytetit bashkëkohor përkundër disa prej lojtarëve më të rëndësishëm të tregut. Në këto rrethana, beteja për padrejtësitë urbane fillon nga poshtë. Miodrag Cvoroviç (producent i serisë dokumentare “Insider”, RTV B92, Beograd) paraqiti një hetim të plotë mbi “mafian e ndërtimit” në Serbi, ndërsa Teodor Celakoski ( aktivist dhe koordinator i Të Drejtat Mbi Qytetin, nga Zagrebi) foli mbi veprimet (e mprehta dhe performative) të kësaj nisme qytetare në përballjen e zhvillimeve hapësinore të pandershme. Krahasimi mes këtyre dy rasteve parashtroi një numur instrumentash për t’ju qasur një publiku të painteresuar dhe të painformuar në përgjithësi, si një hap i parë i rimarrjes së hapësirës urbane.
Lagja sot duket të jetë kthyer në një nga vendet më interesante për veprim. Në Duke Aktivizuar Vendin – ndërhyrje në për përfshirje shoqërore në lagje, Nebojsa Milikç (artist, aktivist kulturor, Qendra Kulturore Rex, në Beograd), paraqiti dy nga projektet e tij nëpër lagje, që përdorin infrastrukturën e përbashkët, takime të banorëve dhe problemin e mungesës së një kanalizimi, si fillesë për imagjinatën e një bashkësie të re në lagje. Doina Petrescu (arkitekte dhe nismëtare e Atelier d’Architecture Autogeree, në Paris), foli mbi mënyrat e gjenerimit të hapësirave të përbashkëta përmes mjeteve të thjeshta dhe ndërhyrjeve të përkohëshme arkitektonike.
Konteksti i Bienales dhe prania e një numuri kuratorësh, e zgjeroi temën e formuluar fillimisht si Të Zbulojmë Qytetin e së Nesërmes – bienalet e arkitekturës si një mjet për ndryshim. Nga paraqitja e Ou Ning (artist dhe kurator i Bienales dy-qytetëse të Arkitekturës dhe Urbanizimit të Shenzhenit dhe Hong Kongut), dhe Emiliano Gandolfit (kurator i Bienales së 11 të Arkitekturës së Venecias dhe Bienales së 3të të Arkitekturës të Roterdamit), në një diskutim mbi rolin që luan Bienalja e Tiranës, duke përfshirë Edi Mukën, Ana Xhokiç dhe Mark Neelen (si kuratorë të edicionit të sivjetëm) dhe Fang-Wei Chang (drejtore e Bienales së Taipeit). Kjo bisedë nxorri në pah kontrastet mes aspiratave politike dhe efikasitetit të vërtetë të veprimtarisë, por edhe se si arti mund të paraqesë tema të reja në kontekstin local.
Dita e tretë e bashkëbisedimeve, filloi me temën Populli Urban – politikat dhe përfshrija e publikut për një qytet gjithpërfshirës. Bregu i Adriatikut është sot një ndër bregdetet me presionin më të madh për tu zhvilluar. Në ç’mënyrë mund të bëjmë të mundur përfshirjen e qytetarëve të këtyre zonave në këtë zhvillim, e të mos ja lëmë atë thjesht kërkesave të turistëve apo interesave të investitorëve? Aleksandra Kapetanoviç (nga Ekspeditio, një OJQ për zhvillim të qëndrueshëm urban, nga Kotorri, në Mal të Zi) paraqiti një numur kanosjesh dhe aksionesh në lidhje me këtë çështje. I frymëzuar nga një qasje më vizionare, por më me këmbë në tokë, Emil Jurçan (nga Grupi i Pulës), paraqiti skenare për vetëadministrimin e Pulës. Pas disa vitesh beteja për zbulimin e qëllimeve për privatizimin e ish-zonave ushtarake në bregdetin kroat, Grupi i Pulës përqëndrohet sot në sjelljen në vëmendjen e publikut, të modeleve alternative të zhvillimit, përmes hapjes së portave të këtyre ish-zonave ushtarake, në mënyrë që ato të bëhen pjesë e një “imagjinimi të së ardhmes së përbashkët”.
Revistat e arkitekturës zakonisht janë shpërndarësit e imazheve joshëse të formave arkitektonike. Botimet – revistat e arkitekturës: strategji mediatike dhe ambicie shoqërore, sollën bashkë botuesit e dy gazetave: Fabrizio Gallantin, (Abitare, nga Milano) dhe Maroje Mrdulajsh (Oris nga Zagrebi), për të folur mbi role të tjera të mundëshme të medias, që mund të nxisin një përfshirje më të madhe shoqërore. Diskutimi i tyre, të cilit ju bashkua Mia David (botuese e revistës Kvart, në Beograd) dhe Borislav Vukiçeviç (gazeta Vrijeme në Podgoricë), zbuloi qartësisht sfidat e gazetarisë së sotme për të gjetur mënyra të reja komunikimi dhe dizajni, për të paraqitur proçesin dhe ndikimet e ndërtesave, në vend që të bëjnë thjesht raporte mbi cilësitë estetike të tyre. Në ç’mënyrë mundet dizajni, përmes planifikimit arkitekturor, të trajtojë çështje shoqërore dhe të aspirojë drejt përmirësimit të jetës?
Gjatë socializmit qytetet planifikoheshin nga lart poshtë, nga institutet shtetërore të planifikimit. Sot situata është shumë më e paqartë. Institutet e planifikimit, nëse ka ende të tillë, sot i shërbejnë ndërtuesve privatë dhe lehtësojnë këto investime në brendësi të planeve urbane. Të zhvendosim fushën e veprimit – në rol i ri për institutet e arkitekturës dhe planifikimit – shqyrtoi pozicionin e organizatave profesionale që dolën nga skena e OJQ-ve në Ballkan gjatë 15 viteve të fundit. Këto organizata vetëquhen “institute” në mungesë të strukturave publike. Organizata si Platforma 9.81 – një Institut pa përfitim për kërkim në arkitekturë në Zagreb, i përfaqësuar nga Marko Sançanin dhe Co-PLAN – Instituti për zhvillimin e habitatit, Tiranë, i përfaqësuar nga Dritan Shutina, janë shembuj që shtyjnë kufijtë profesionalë dhe ndërfuten në mënyra të reja pune.
Dy qëndrime nën strehën e Pjesëmarrjes në Ndërtim – të ndërtosh vende për fuqizim të banorëve – përmbyllën këtë seri bisedash. Teddy Cruz (arkitekt, Studio Teddy Cruz, San Diego), një ndër arkitektët më të njohur për angazhimin e tij shoqëror, foli për projektin e hapësirës publike që ai drejton prej shtatë vjetësh, me një komunitet të vogël emigrantësh në San Ysidro, në kufirin e Kalifornisë me Meksikën. Ndërsa Francisco Sanin (arkitekt, Universiteti i Sirakuzës, Neë York / Medelin, Kolumbi) paraqiti ndryshimet e mahnitëshme që ndodhën vetëm në 4 vitet e drejtimit të bashkisë së Medelinit nga kryetari i saj. Deri pak kohë më parë qendër e karteleve të drogës dhe vendi më i dhunshëm në botë, ky qytet është transformuar krejtësisht shoqërisht dhe nga ana hapsinore, nga një numur ndërhyrjesh arkitektonike të bëra në infrastrukturën publike në lagjet më të varfëra, me një numur bibliotekash, shkollash, parkingjesh, qendrash dhe parqesh kulturore dhe shkencore, vizualisht mbresëlënëse. Çdo projekt u zhvillua në konsultim me banoërt vendas dhe u përkrahën nga programe të qenësishme shoqërore, për të ç’rrënjosur pabarazitë shoqërore në qytet. Ky veprim e transformoi një ndër qytetet më vdekjeprurës në botë, në një nyje urbane tepër të gjallë.
Me gjithë këto ide, sugjerime dhe sfida, biseda e fundit u përqëndrua në rastin e veçantë të vetë Tiranës. Çfarë duam – një bisedë imagjinare në të ardhmen e afërt të Tiranës, e përgatitur në bashkëpunim me arkitektët Gjergj Bakallbashi dhe Ulrike Franzel, që punojnë në Tiranë, trajtoi çështje të tilla si të mirat dhe të këqijat e konkurseve ndërkombëtare të arkitekturës, efikasiteti i metodave të planifikimit, dëshira për hapësira të reja publike dhe domosdoshmëria e përfshirjes së publikut. Marko Sançanin e përmblodhi këtë bisedë duke bërë një thirrje për një kuptim më të saktë të kufizimeve të zhvillimit të qyteteve të drejtuar vetëm nga tregu. Në vend të këtij drejtimi, sipas Sançanin, ne duhet të theksojmë më shumë vlerat e kapitalit shoqëror dhe mundësive që ofrohen nga përfshirja e publikut dhe vetëadministrimi, përmes ndërhyrjeve më të buta arkitekturore dhe fushatave sensibilizuese.
Duke qenë një qytet tepër jetësor, plot me ambicie dhe energji, Tirana ka mundësinë të mësojë nga gabimet që shumë qytete të tjera kanë bërë, sidomos duke nxitur një zhvillim të diktuar vetëm nga tregu, apo duke nxitur ndarjen e thellë mes shtresave shoqërore në popullsi. Kjo sfidë mund të jetë një mundësi e pashoqe për një qytet që ka ende vendime thelbësore për të ndërmarrë, përsa i përket planifikimit urban dhe përfshirjes së publikut në të ardhmen. Ndryshe nga një ekspozitë normale arti, një bienale në kërkim si kjo e Tiranës, është e vendosur të ngrejë pyetje jo të lehta dhe të inkurajojë një vetndërgjegjësim mbi rreziqet dhe potencialet që na presin, duke përdoru dialogun public si një nga mjetet jetësore që kemi.
